Nhóm nước mát là phần rất Việt trong chuyện uống hằng ngày: một nồi nấu buổi sáng cho cả nhà uống tới tối, làm từ nguyên liệu khô mua ở chợ với giá rất thấp. Nó cũng là cách giảm hẳn lượng nước đóng chai trong nhà, vì tự nấu thì chủ động được đường. Bài này nói bốn nhóm quen gặp, cách nấu, và cách trữ cho nó không chua giữa ngày nóng.
Nước sâm và nước mía lau
Nguyên liệu bán sẵn theo bó ở chợ. Gọi là bó nước sâm hoặc bó mát.
Thường có mía lau, rễ tranh, râu bắp, lá dứa. Tùy người bán.
Rửa kỹ trước khi nấu. Nhóm rễ và lá khô nhiều bụi.
Ngâm nước chừng mười phút. Rồi rửa lại.
Đun với nhiều nước. Chừng ba tới bốn lít.
Đun sôi rồi hạ lửa nhỏ. Ba mươi tới bốn mươi phút.
Đun lâu hơn thì đậm hơn. Nhưng đừng quá một tiếng.
Lọc bỏ xác rồi mới cho đường. Đường phèn cho vị thanh.
Cho đường rất ít hoặc không cho. Nhiều nhà cho quá nhiều.
Thêm lá dứa vào cuối. Cho mùi thơm.
Uống nguội hoặc uống lạnh. Ngày nóng thì để tủ.
Nấu một nồi vào buổi sáng. Uống tới tối.
Rẻ hơn nước đóng chai rất nhiều. Một bó nấu được mấy lít.
Đây là nhóm nước mát dễ làm nhất. Nguyên liệu bán sẵn thành bó, chỉ cần rửa và đun, và một nồi đủ cho cả nhà cả ngày — nên đây là chỗ nên bắt đầu.
Nước rau má và nước lá tươi
Rau má xay rồi lọc. Uống tươi chứ đun.
Rửa rau má thật kỹ. Nó mọc sát đất.
Ngâm nước muối loãng vài phút. Rồi rửa lại.
Xay với nước lọc. Rồi lọc qua rây hoặc túi vải.
Thêm chút đường và chút muối. Muối làm vị nổi.
Uống ngay sau khi xay. Để lâu thì đổi màu và vị.
Trữ lạnh dùng trong ngày. Không để qua đêm.
Nước diếp cá cũng làm tương tự. Vị mạnh hơn nhiều.
Nước lá dứa thì đun. Hoặc xay lọc.
Nước dừa tươi không cần chế biến. Uống trực tiếp.
Nước chanh dây pha loãng. Chua và thơm.
Nước sả chanh đun rồi để nguội. Rất dễ uống.
Nhóm tươi thì phải uống trong ngày. Khác nhóm đun.
Rửa kỹ là bước quan trọng nhất với nhóm lá tươi. Chúng không qua nhiệt nên bước rửa là bước duy nhất làm sạch, và với rau mọc sát đất thì đáng rửa ba lượt nước.
Nước từ hạt và củ rang
Nước đậu đen rang rất dễ làm. Rang đậu rồi hãm hoặc đun.
Rang tới khi thơm và hơi nứt vỏ. Đừng rang cháy.
Một nắm đậu cho hai lít nước. Hãm nước sôi hoặc đun mười phút.
Uống nóng hoặc lạnh đều được. Vị nhẹ và dễ uống.
Nước gạo rang thơm hơn. Rang gạo tới vàng đậm.
Nước bắp rang cũng tương tự. Ngọt nhẹ.
Nước lúa mạch rang nếu có. Vị gần cà phê nhạt.
Nước bí đao đun với đường phèn. Món quen của miền Nam.
Bí đao để nguyên vỏ và hạt. Đun lâu cho ra chất.
Thêm thục địa hoặc la hán quả. Cho vị đậm hơn.
Nước củ sen hoặc củ năng. Đun với đường phèn.
Nhóm rang trữ được lâu hơn nhóm tươi. Hai ngày trong tủ.
Rang một mẻ lớn rồi trữ lọ. Hãm dần.
Nhóm rang là nhóm tiện nhất để giữ lâu dài. Rang một mẻ đậu hay gạo dùng được cả tháng, mỗi lần chỉ hãm một nắm — nên nó thay được nước đóng chai mà gần như không tốn công.
Trữ và giữ cho khỏi chua
Để nguội hẳn rồi mới đóng bình. Đóng khi nóng là đọng hơi và chua nhanh.
Tráng bình bằng nước sôi trước. Giữ được lâu hơn.
Trữ lạnh chứ để ngoài. Ngày nóng thì nước chua trong vài giờ.
Nhóm đun trữ được hai ngày. Nhóm tươi thì một ngày.
Nước có đường chua nhanh hơn. Đó là lý do nên cho ít đường.
Hoặc không cho đường vào bình chung. Ai muốn ngọt thì tự thêm.
Rót ra ly chứ uống trực tiếp từ bình. Uống trực tiếp làm bình nhanh chua.
Không để bình ngoài nắng. Kể cả vài phút.
Ngửi trước khi uống nếu để sang ngày sau. Mùi chua là bỏ.
Thấy bọt hoặc nhớt thì bỏ. Dấu hiệu lên men.
Nấu lượng vừa uống trong một ngày. Đừng nấu nồi quá lớn.
Đông thành viên nếu còn nhiều. Dùng làm đá cho ly sau.
Rửa bình mỗi ngày. Không rót nước mới vào bình cũ.
Cho ít đường là cách giữ nước lâu và cũng là cách uống hợp hơn. Nước mát nấu nhạt thì để được lâu hơn, uống được nhiều hơn trong ngày, và không thành một bình nước đường — nên đây là chỗ nên tiết chế ngay từ lúc nấu.
Lưu ý với nhóm thảo mộc
Nhóm này là đồ uống chứ thuốc. Dù nhiều loại được nói tới như thuốc.
Không dùng để chữa bệnh. Đó là việc của bác sĩ.
Không uống một loại liên tục nhiều tuần. Xoay vòng thì hợp lý hơn.
Mua nguyên liệu ở chỗ rõ nguồn. Nhóm khô dễ bị mốc hoặc lẫn.
Kiểm mốc trước khi nấu. Thấy mốc thì bỏ cả bó.
Ngửi trước khi nấu. Mùi ẩm mốc là dấu hiệu.
Trữ nguyên liệu khô trong lọ kín. Chỗ khô ráo.
Người mang thai thì hỏi bác sĩ. Một số loại thảo mộc không phù hợp.
Trẻ nhỏ thì pha loãng và uống ít. Hoặc chỉ uống nước lọc.
Người có bệnh nền thì hỏi trước. Nhất là bệnh thận và huyết áp.
Người dùng thuốc dài ngày cũng hỏi. Thảo mộc có thể ảnh hưởng thuốc.
Ngưng nếu thấy khác thường sau khi uống. Và đi khám.
Không tin lời quảng cáo về công dụng. Nhất là lời hứa chữa bệnh.
Đây là thông tin chung về cách nấu chứ về công dụng. Nước mát là đồ uống dân dã dễ chịu trong ngày nóng, nhưng mọi tác dụng với sức khỏe thì phải hỏi bác sĩ — và bài này không nói loại nào tốt cho bệnh gì.
